Interview

Teodora Ana Mihai: “een ideale metafoor om over de wereld van vandaag te spreken”

Jean-François Pluijgers

In Heysel 85 brengt Teodora Ana Mihai de tragedie van het Heizeldrama in beeld, waarbij tijdens de Europacupfinale tussen Liverpool en Juventus 39 mensen omkwamen. Vanuit het perspectief van twee jongeren schetst de Belgisch-Roemeense cineaste een humanistisch portret van het drama. Met indrukwekkend offscreen geluid maakt ze de omvang ervan voelbaar en benadrukt ze de tijdloze relevantie. Op de Berlinale vertelde ze ons meer over haar film.

Wat deed u besluiten om veertig jaar na datum terug te keren naar het Heizeldrama?

Ik was nog heel jong toen het gebeurde, dus ik heb er geen bewuste herinneringen aan. Ik heb me er eerst grondig in moeten verdiepen. Het was Hans Everaert, mijn producent met wie ik ook La Civil maakte, die het me voorstelde, omdat hij wist dat ik op zoek was naar een universeel verhaal. Ik ben van Roemeense afkomst, maar België is mijn tweede thuisland en heeft me veel kansen gegeven. Mijn eerste film, de documentaire Waiting for August, ging over mijn Roemeense roots, La Civil was een Mexicaanse film en Traffic bracht Oost- en West-Europa een beetje samen. Deze keer wilde ik een onderwerp dat belangrijk is voor Belgen. Toen Hans het voorstelde, twijfelde ik eerst, omdat ik een wat ongewoon profiel had voor dit project. Maar net daarom vond ik het interessant: ik besefte dat voetbal een ideale metafoor kon zijn om over de wereld van vandaag te spreken, over de menselijke conditie en over alle thema’s die me na aan het hart liggen.

De gebeurtenissen op de Heizel staan in het collectieve geheugen gegrift. Was het niet intimiderend om aan zo’n project te beginnen?

Het was doodeng. Op een bepaald moment vroeg ik me af of ik er wel goed aan had gedaan om ja te zeggen. Ik heb het gedaan omdat ik carte blanche kreeg. Er was al een scenario in de maak dat ik interessant vond en dat me erg aansprak, maar ik wilde er mijn eigen project van maken. Die vrijheid heb ik gekregen, maar ik werd ook heel goed omringd door coscenaristen die iets ouder waren dan ik en de feiten preciezer voor de geest hadden. Vooral Lode Desmet, die veel onderzoek naar het onderwerp had gedaan en er een documentaire over maakte (Heizel ‘85, requiem voor een bekerfinale). Ik had dus een stevige basis en kreeg alle vrijheid die ik nodig had om er fictie van te maken. Maar er was ook de druk die eigen is aan een onderwerp dat iedereen kent, waarover iedereen een mening heeft en waarvan mensen soms zelfs verschillende herinneringen hebben. Dat was intimiderend: hoe filter je dat allemaal tot een samenhangend en universeel verhaal, dat toch lokaal genoeg is voor wie er die avond bij was? Een hulpverlener die ter plaatse was en een boek over de gebeurtenissen schreef, heeft de film gezien en zei me dat alles wat ik vertelde geloofwaardig was. Dat heeft me erg geraakt.

Geloofwaardig”, dat is het juiste woord. Waarop hebt u zich bijvoorbeeld gebaseerd om de scènes met notabelen, de burgemeester en anderen te reconstrueren?

Dat is een belangrijke vraag, want ik wil benadrukken dat Heysel 85 geen biopic is. Het is geen weergave van wat er die avond gezegd werd. De personages zijn ‘geïnspireerd op’ maar niet ‘gebaseerd op’, en dat onderscheid is belangrijk voor mij. Ik heb niet geaarzeld om artistieke vrijheden te nemen. Men heeft me gevraagd of sommige van die personages niet wat karikaturaal waren. Dat was in elk geval niet mijn bedoeling. En als je kijkt naar wie vandaag in de wereld aan de macht is: hoeveel van hen lijken niet op karikaturen? En toch zijn ze echt, en nemen ze beslissingen die ons allemaal raken.

Hoe hebt u archiefbeelden en fictie met elkaar verzoend?

Het fictieve deel speelt zich af in één afgesloten ruimte, en daarin wilde ik de archiefbeelden naadloos laten opgaan. De personages reageren op dat materiaal en gaan ermee in interactie, maar het wordt met het grootst mogelijke respect behandeld. Het was niet de bedoeling om nadrukkelijk of op een groteske manier in te grijpen door onze personages in die archiefbeelden te plaatsen. Dat was voor mij de grens van het aanvaardbare. Als u me vraagt wat echt is: het lijden in de archiefbeelden is echt.

U weet ook de chaos van die avond goed over te brengen, onder meer door de kijker met uw regie middenin het gebeuren te plaatsen…

Ik hou van lange, ononderbroken shots. Dat is niet echt verrassend, want Cristian Mungiu en de gebroeders Dardenne zijn of waren mijn coproducenten. Ik zit graag dicht op de huid van mijn personages. Ik denk dat dat veel bijdraagt aan empathie, en aan het delen van hun emoties en gevoelens. Verder hebben we het stadion op drie verschillende plekken nagebouwd. Voor de gangen hebben we in een voormalig ziekenhuis gedraaid. Dat lag niet voor de hand, maar de art direction was perfect. Ook het sounddesign was heel belangrijk, want het zijn eigenlijk twee films in één: een film in beelden en een film in klank. Door de Berlinale zaten we wat krap in de tijd, maar ik denk dat het resultaat er mag zijn.

U vertelt dit verhaal vanuit twee personages die eerder aan de zijlijn staan, Marie en Luca. Waarom koos u voor die invalshoek?

Aanvankelijk wilde ik het perspectief van Marie aanhouden. Maar het idee van een meerstemmig verhaal, gedragen door vooral twee personages, drong zich op, omdat het op sommige momenten niet logisch was dat Marie erbij zou zijn. Bepaalde aspecten van de tragedie had ik niet uitsluitend vanuit haar standpunt kunnen vertellen. Daarom koos ik voor één personage dat heel dicht bij de politiek en de Belgische kant staat, en een ander dat dichter bij de Italiaans-Belgische gemeenschap staat. Ik wilde personages die niet in het centrum staan en niet in een positie zijn om grote beslissingen te nemen, maar die wel dicht genoeg bij de beslissers staan om diep geraakt te worden door wat er gebeurt. Ik kies altijd voor underdogs: niet voor Platini of de burgemeester, maar voor deze personages. Voor mij is dit een humanistische lezing van het drama, gezien door de ogen van Marie en Luca.

U wijst er terecht op dat Heysel 85 ook iets over onze tijd zegt…

Ook al is het pijnlijk, beangstigend en confronterend, soms moet je de geschiedenis opnieuw bekijken om ze niet te herhalen. Misschien is herhaling onvermijdelijk, dat zijn existentiële vragen. Maar ik denk dat we een inspanning kunnen doen: het stille verzet van onze personages herinnert ons eraan dat we als burgers altijd een keuze hebben. Het zijn vele kleine keuzes die samen een groot verschil maken. De reacties van Marie en Luca zijn daar een herinnering aan.

Een van de thema’s van uw film is hoe verantwoordelijkheid versnipperd raakt. Waarom is dat belangrijk voor u?

Omdat ik ze overal om me heen zie. Er is een zin waar ik vaak aan terugdenk, wanneer Marie vraagt: ‘Zijn we nog mensen, of komt er een moment waarop dat ophoudt?’ Er gebeurt vandaag zoveel in de wereld dat je die vraag doet stellen, zo waanzinnig is wat we meemaken. Ik ben mama van twee jonge kinderen, en ik moet mezelf in vraag stellen: hoe zijn we zover gekomen, en hoe moeten we verder? Wat laten we na aan de volgende generaties?

Een andere zin die we in de film horen, is: “Moraal is een luxe die we ons niet langer kunnen veroorloven.” Zowel wat het cynisme betreft als de omslag naar sport als big business, lijken we daar getuige te zijn van een scharniermoment…

Ja. Ik denk dat onze samenleving te cynisch is geworden, en dat we de menselijkheid moeten bewaren en beschermen. Vandaag zijn er andere dingen die ons zorgen baren: AI, een vrij algemene ontmenselijking, overal en langs alle kanten. Dat zijn belangrijke onderwerpen om aan te kaarten. De omslag van sport naar big business is daar een ander aspect van, er spelen zoveel factoren mee. Dat geeft het verhaal iets van een politieke thriller: als er zoveel agenda’s zijn, hoe bundel je die dan tot een juiste beslissing? Achteraf is dat veel makkelijker, maar wie zich midden in het gebeuren bevindt, blijft niet vanzelf aan de goede kant van het verhaal. Ik denk dat we ons altijd moeten afvragen: ‘Wat gebeurt er, en analyseer ik het goed? Ben ik voldoende geïnformeerd, of volg ik blindelings meningen die voor mij zijn voorgekauwd?’ De verantwoordelijkheid van de burger, en van de mens in ieder van ons, is groot...

Jean-François Pluijgers

Gerelateerde films

Laatste artikelen

  1. Review

    Soudain

  2. Review

    Club Kid