Het was Turkije boven op de Berlinale dit jaar. Eerst mocht regisseur Emin Alper naar het podium om de Grote Prijs van de Jury in ontvangst te nemen voor zijn knappe wraakdrama Salvation, de hoofdprijs (de Gouden Beer) was voor Ilker Çatak en Yellow Letters. Daarin toont de Turks-Duitse cineast hoe het huwelijk tussen Derya en Aziz begint te wankelen wanneer de overheid haar macht laat gelden en hen allebei ontslaat. En dat heeft alles te maken met het feit dat die overheid alle dissidente stemmen wil wegzuiveren uit de artistieke en academische wereld.
Çatak (42) speelt in Yellow Letters op een heel ander niveau dan in zijn doorbraakfilm Das Lehrerzimmer, waarvoor hij drie jaar geleden een Oscarnominatie kreeg. Maar dat kon ook moeilijk anders, vertelt hij op het filmfestival van Berlijn.
Ilker Çatak: Yellow Letters moest epischer worden dan Das Lehrerzimmer. Vandaar een speelduur van twee uur. Ik besef dat ik het de kijkers niet gemakkelijk maak, maar ik hoop dat ze ook de impact zullen voelen. De film heeft het over heel veel dingen tegelijk. Het gaat over artistieke integriteit. Het gaat over onrecht. Het gaat over ouderschap. Het gaat over het huwelijk. Het gaat over theater en kunst. Noem maar op.
In beide films hebben de personages het niet gemakkelijk. Waarom maak je hen graag het leven zuur?
Ik vind het interessant om personages onder druk te zetten. Ik ga altijd op zoek naar een manier om de druk beetje bij beetje op te drijven. Het is een goeie manier om bloot te leggen wie ze echt zijn, om hun donkere kant te laten zien. We hebben allemaal een kant die we liever niet tonen. Ook al stap je door het leven als de meest positieve en optimistische persoon. Zodra het lastig wordt, begint dat masker weg te glijden en komt de ware aard naar boven. Zo zitten mensen nu eenmaal in elkaar.
In Yellow Letters lijkt het sowieso over maskers te gaan, dat je je eigen mening en ware gedachten voor jezelf moet houden als je je job niet wilt verliezen.
(knikt) Eén van de boeken die ik gelezen heb voor ik aan het script begon, was The Turkishness Contract, een fantastisch werk van de Turkse socioloog Barış Ünlü. Het gaat over de rollen die je jezelf moet aanmeten om je weg te vinden in de maatschappij. Hij neemt Turkije als voorbeeld en legt uit waar al die rollen vandaan komen, maar in wezen geldt het voor eender welke samenleving. In Turkije moet je eerst en vooral tonen dat je een echte patriot bent. Je moet van je land houden. Daarnaast moet je tonen dat je godsdienstig bent. Er is een reden waarom elke Amerikaanse president elke speech eindigt met “God bless America”. Het is niet omdat ze zo gelovig zijn, maar omdat ze hun rol goed willen spelen. In Turkije, waar een islamitische partij aan de macht is, maak je het jezelf heel moeilijk als je geen moslim bent. Je raakt professioneel niet aan de bak, je kunt niet streven naar openbare functies. Je bent verplicht om die rollen te spelen.
Je begint en eindigt de film met theatervoorstellingen. Hoe belangrijk zijn die?
Even belangrijk als de rest van de film. Ik ben zelf geen theaterpersoon, dus ik heb die scènes voorgelegd aan mensen die er wel verstand van hebben. Ik wou weten of het steek hield wat ik verzonnen had. Tijdens het castingproces ben ik wel veel naar het theater geweest in Turkije. Zo heb ik trouwens mijn hoofdacteurs gevonden.
Is het soort toneelstukken dat je in de film laat zien ook wat echt opgevoerd wordt in Turkije?
Je vindt er allerlei soorten theater. In Istanboel heb je een heel levendige toneelscene. Er zijn meer dan 200 theaterzalen. Ik heb er grote producties gezien, maar ook kleine. Ik vond het bijzonder inspirerend. Misschien omdat het theater één van de weinige plaatsen is waar dingen nog echt gebeuren. Theater heeft iets progressiefs als medium. Ik heb de indruk dat we het opnieuw ontdekken omdat we nood hebben aan echtheid. We hebben stilaan de buik vol van al die algoritmes en digitale toestanden.
Yellow Letters gaat ook over ouderschap, zei je daarnet. Op een bepaald moment zegt Aziz aan hun dochter dat volgens hem het theater de wereld kan redden, en ze lacht hem uit in zijn gezicht.Je verwacht niet meteen zo’n cynisme van een tiener. Is er nog hoop voor de jonge generatie?
Ik vind van wel. Alleen is de wereld die we voor hen achterlaten alles behalve hoopvol. Het milieu is kapot. We zadelen hen op met een diepe schuldenput, althans in Duitsland. En nu lijken we hen te vragen om weer de wapens op te nemen. Als ik vandaag een jonge persoon was, zou ik de oudere generatie die nu aan de touwtjes trekt voor de rechter dagen. Ik vind dat het in de grondwet zou moeten staan dat elke volgende generatie een wereld in handen krijgt die eerlijk is, die niet opgebruikt is en die niet tot over zijn oren in de schulden zit. Je kunt niet blijven schulden maken, dan nog militair materieel bijkopen en je ervan afmaken met “Nu moeten jullie dat geld terugbetalen”. Ik ben eerlijk gezegd blij dat ik geen kinderen heb.
Eén van de discussiepunten tussen Derya en Aziz is dat zij overweegt om mee te spelen in een goed betaalde serie op een zender die aan de kant van de regering staat. Heb je zelf al ooit voor zulke morele dilemma’s gestaan als filmmaker in Duitsland?
Zeker. Er zijn goeie acteurs of scenaristen waar ik liever niet mee samenwerk omdat ze dingen gedaan of gezegd hebben waar ik het moeilijk mee heb. Of bedrijven die een steeds groter deel van onze sector opslokken, waardoor zij kunnen beslissen wat voor verhalen er nog verteld worden. Maar ik begrijp ook dat filmmakers verleid worden om toch voor die bedrijven te werken. Ik zal niemand veroordelen omdat ze ingegaan zijn op zo’n lucratief voorstel. Het alternatief is trouwens dat je op je eentje voor een leeg scherm zit, zonder dat je weet of je iets deftigs zult schrijven. Laat staan dat het ooit een film zal opleveren. Ik heb al vaak in die positie gezeten.
Kun je een voorbeeld geven?
Ik kreeg ooit het voorstel om een serie te regisseren voor Sky, een project waarvoor ik de wereld rond zou mogen reizen. Mijn andere optie was om verder te werken aan het script van Das Lehrerzimmer, een piepkleine langspeelfilm. Uiteindelijk heb ik beslist om dat grote project naast me neer te leggen en me op mijn eigen film te concentreren. En wat gebeurde er? Sky trok zich terug uit Duitsland, en de serie die ze me hadden aangeboden, ligt nu ergens op een rek stof te verzamelen. Dat is de realiteit. Ik sta dus behoorlijk sceptisch tegenover al die kapitalistische platforms. Ik vind dat we onze artistieke integriteit moeten beschermen, dat we onafhankelijke cinema moeten beschermen. En ik hoop dat het grote publiek op een bepaald moment zal beseffen hoe hard we die onafhankelijke cinema nodig hebben. Want het is daar dat je de echt interessante stemmen nog vindt, die iets unieks en waardevols te zeggen hebben. Voor de rest krijgen we vooral veel oppervlakkige middelmaat op ons bord.
YELLOW LETTERS
Een Turks echtpaar dat zijn brood verdient in de artistieke en academische wereld wordt het slachtoffer van de professionele zuiveringscampagne die de overheid op touw zet. Dat heeft niet alleen gevolgen voor hun bankrekening maar ook voor hun huwelijk. De Gouden Beer van 2026 geeft een menselijk gezicht aan een politieke realiteit.
