Wie de coolste filmmaker ter wereld is? Daar hoef je niet lang over na te denken. Dat is Jim Jarmusch — en dat heeft niets te maken met de donkere zonnebril die hij steevast op de neus draagt, zijn voorliefde voor zwarte outfits of zijn zilveren manen. Op zijn 72ste ademt hij wijsheid en ervaring — zenboeddhisme heeft hem altijd al geboeid — maar zijn aanstekelijke gevoel voor humor is hij allerminst kwijt. Die bijzondere mix duikt ook vaak op in zijn films, en Father Mother Sister Brother vormt daarop geen uitzondering. De film is een drieluik over familie en bloedbanden, over nabijheid en afstand, en over de steun én de uitdagingen die daarmee gepaard gaan. We ontmoeten Jarmusch, een elegante man en geboren verteller, op het filmfestival van Venetië. Enkele dagen later zal hij daar overigens bekroond worden met de Gouden Leeuw.
Familie is per definitie iets persoonlijks en intiems. Wat ging er in je om toen je Father Mother Sister Brother schreef?
Ik wilde iets maken dat observeert, zonder te oordelen. Families zijn altijd complex, maar het was nooit mijn bedoeling om hun problemen te analyseren. Ik wilde ze gewoon bekijken. Ik hou er niet van om met de vinger te wijzen, om te zeggen dat iemand goed of slecht is. Uiteindelijk hebben we allemaal onze eigenaardigheden. Mijn beide ouders zijn intussen overleden, maar ook dat speelde geen directe rol in mijn motivatie voor deze film. Grappig genoeg draag ik ideeën voor films meestal jarenlang met me mee voor ik ze uitwerk tot een scenario. Maar dit project ontstond anders. Father Mother Sister Brother kwam vrij recent in me op. Het is alsof het er in één keer uit is gebarsten.
Welk verhaal kwam eerst, en hoe heb je de verbanden tussen de drie delen uitgewerkt?
Het idee voor het eerste verhaal kwam als eerste, maar terwijl ik daaraan schreef, was ik al bezig met de andere twee. Ik wil absoluut benadrukken dat Father Mother Sister Brother geen verzameling kortfilms is. Het idee dat iemand de verhalen los van elkaar zou bekijken, bezorgt me oprecht ongemak. Ik heb er hard aan gewerkt om ze in elkaar te laten overvloeien en elkaar te laten versterken. Het laatste verhaal is het meest emotioneel, maar zonder de twee voorafgaande zou het nooit dezelfde impact hebben. Het vergt vaak meer moeite om iets moeiteloos te laten lijken dan om het complex te maken, ironisch genoeg.
Schrijf je met specifieke acteurs in gedachten?
Ja. Altijd.
Hoe ging dat bij deze film precies in zijn werk?
Ik had al eerder met bijna alle acteurs samengewerkt, met uitzondering van Charlotte Rampling en Mayim Bialik. Mayim is vooral bekend als tv-actrice — onder meer uit The Big Bang Theory — maar eerlijk gezegd volg ik dat niet. Ik ken haar omdat ik een grote fan ben van Jeopardy, de klassieke tv-quiz, waarvan zij mijn favoriete presentatrice is. Toen ik aan het eerste verhaal werkte, voelde ik meteen dat zij perfect zou zijn als de zus van Adam Driver en de dochter van Tom Waits. Ik had haar nog nooit ontmoet, maar ik vond een manier om haar te bellen. En ze zei meteen ja.
Zijn er tv-programma’s waar je zelf graag naar kijkt?
Ik geef het met enige schaamte toe, maar ik kijk graag naar Antiques Roadshow, de Amerikaanse versie. Ik vind het vreemd en tegelijk fascinerend om objecten te beoordelen op hun financiële waarde. Bovendien zie je er de meest bizarre spullen, telkens met een verrassende historische context. Mijn interesses zijn sowieso erg breed. Ik herinner me dat ik ooit mijn dochter met de auto ergens naartoe bracht, met een paar van haar vriendinnen op de achterbank. Eén van hen vroeg plots: “Kijkt je papa veel naar sport?” Waarop mijn dochter antwoordde: “Nee, sport interesseert hem niet. Hij kijkt naar Antiques Roadshow en luistert naar underground hiphop.” Ze sloeg de nagel op de kop.
Ik raak makkelijk gefascineerd door eigenaardige onderwerpen. Als iets mijn interesse wekt, verdiep ik me er volledig in. Zo kan ik bijvoorbeeld verschillende soorten paddenstoelen identificeren, ik ben een amateur-mycoloog. Ik ben ook een tijdlang geobsedeerd geweest door Engelse polyfone muziek uit de zestiende eeuw, of door de designgeschiedenis van Italiaanse motorfietsen. Maar mijn grootste obsessies blijven cinema, literatuur en muziek.
Dit is lang niet de eerste keer dat Tom Waits meespeelt in een van je films. Jullie werkten voor het eerst samen in Down by Law (1986). Hoe is jullie band geëvolueerd?
Die is heel diep geworden. We zijn als broers. We houden contact en praten over onze projecten. Ik ken zijn kinderen sinds hun geboorte, ze zijn inmiddels volwassen. We hebben veel meegemaakt samen, heel wat vreemde avonturen beleefd. We maken deel uit van elkaars leven, ook al woont hij in Noord-Californië en ik aan de Oostkust, waardoor we elkaar niet vaak zien. Ik bewonder vooral zijn verbeelding. Niemand geeft betere interviews dan Tom, juist omdat hij geen enkele vraag letterlijk beantwoordt. Als je hem vraagt wat de inspiratie was voor zijn nieuwe album, antwoordt hij misschien: “Wist je dat er onder Las Vegas een kolonie albino mollen woont, in appartementen?” (lacht) Fantastisch. Hij heeft een ongelooflijk brein.
Hoe is hij om mee te werken op de set?
Hij is erg gevoelig en volgt mijn aanwijzingen nauwgezet. Soms is hij zelfs wat geïntimideerd. Mayim Bialik en Adam Driver zijn heel precieze, rigoureuze acteurs, terwijl Tom veel losser werkt. Na de eerste draaidag kwam hij naar me toe en zei: “Jim, je hebt hier twee professionele moordenaars gecast. Wat moet ik doen?” Ik antwoordde: “Tom, ik ben je regisseur. We doen jouw rol op jouw manier.”
Het mooie aan zijn vertolking in deze film is dat hij grappig is zonder komisch te worden, en ontroerend zonder sentimenteel te zijn. Ik heb zijn scènes tijdens de montage ontelbare keren gezien, maar het moment waarop hij over de begrafenis van zijn vrouw spreekt en zegt: “Dat was emotioneel voor mij”, raakt me telkens opnieuw. Ik krijg er kippenvel van. Zo puur. Zo mooi.
